Kompanzasyon panosu kademe seçimi: kaç kademe, hangi güçler?

Kompanzasyon panosu kademe seçimi, toplam kondansatör gücünü (kVAr) yük profilinize göre hesaplayıp bu gücü 1-1-2-4 gibi oranlı kademelere bölmek demektir. Çoğu sanayi tesisinde 4-6 kademe, toplam gücü yeterince ince adımlarla ayarlamaya yeter; kademe sayısını artırmak yerine dizilimi doğru kurmak daha önemlidir.

Bu yazıda toplam gücün nasıl bulunduğunu, eşit kademe ile oranlı dizilimin farkını ve kademe sayısına karar verirken nelere bakıldığını örnek bir tesis üzerinden anlatıyoruz. Amaç, panoyu sipariş etmeden ya da yeniletmeden önce doğru soruları sormanızı sağlamak.

Kompanzasyon panosu kademesi nedir?

Kademe, kompanzasyon panosunda reaktif güç rölesinin ayrı ayrı devreye alıp çıkardığı kondansatör grubu demektir. Her kademe bir kontaktör ve bir ya da birkaç kondansatörden oluşur.

Röle, tesisin o andaki reaktif ihtiyacına göre kademeleri tek tek ya da birlikte devreye alır. Yük düşünce kademeleri çıkarır. Böylece sayaçta görünen reaktif oran sınır içinde kalır.

Kompanzasyonun ne işe yaradığını temelden okumak isterseniz kompanzasyon nedir sayfası ve kompanzasyon nasıl çalışır yazısı iyi bir başlangıçtır.

Toplam kondansatör gücü nasıl hesaplanır?

Toplam kondansatör gücü, tesisin aktif gücü ile mevcut ve hedef güç faktörü arasındaki farktan hesaplanır. Formül: Q = P × (tan φ₁ − tan φ₂).

Örnek: Gündüz vardiyasında ortalama 300 kW aktif güç çeken, güç faktörü yaklaşık 0,75 olan bir tesis olsun. Hedef güç faktörü 0,98 alınsın.

1. cos φ = 0,75 için tan φ ≈ 0,882. Mevcut reaktif güç: 300 × 0,882 ≈ 264,6 kVAr.
2. cos φ = 0,98 için tan φ ≈ 0,203. Hedefte kalması gereken reaktif güç: 300 × 0,203 ≈ 60,9 kVAr.
3. Kondansatörlerin karşılaması gereken fark: 264,6 − 60,9 ≈ 203,7 kVAr.
4. Pratikte bu değer en yakın standart toplam güce yuvarlanır: yaklaşık 200 kVAr.

Bu bir örnek varsayımdır. Kendi tesisinizde P ve güç faktörü değerini sayaç verisinden ya da analizörden, en yüksek yük döneminizi de kapsayacak şekilde almak gerekir. Güç faktörü kavramı için ayrı bir yazı planlıdır; burada yalnızca hesabın mantığı gösterilmiştir.

Eşit kademe mi, 1-1-2-4 dizilimi mi?

Eşit kademede tüm kondansatör grupları aynı güçtedir. Oranlı dizilimde (1-1-2-4 gibi) kademeler birbirinin katıdır. Oranlı dizilim aynı hassasiyeti daha az kademeyle verir.

Örnek 200 kVAr için iki seçeneği karşılaştıralım. Birim güç 25 kVAr olsun.

Dizilim	Kademeler (kVAr)	Kademe sayısı	Ulaşılabilen seviye
Eşit	8 × 25	8	0, 25, 50 … 200 (9 seviye)
Oranlı (1-1-2-4)	25 + 25 + 50 + 100	4	0, 25, 50 … 200 (9 seviye)

İki dizilim de 25 kVAr adımla 0'dan 200 kVAr'a kadar aynı 9 seviyeyi verir. Oranlı dizilimde 4 kontaktör yeter; eşit dizilimde 8 gerekir. Daha az kontaktör, daha az devreye alma sayısı ve genellikle daha sade bir pano anlamına gelir.

Kademe sayısı arttıkça adım ne kadar inceliyor?

Oranlı dizilimde her yeni kademe, ulaşılabilen seviye sayısını yaklaşık iki katına çıkarır. Toplam güç sabitken adım küçülür.

Toplam 200 kVAr için hesap:

Dizilim	Kademe sayısı	Toplam birim	Birim güç	Seviye sayısı
1-2-4	3	7	≈ 28,6 kVAr	8
1-1-2-4	4	8	25 kVAr	9
1-1-2-4-8	5	16	12,5 kVAr	17
1-1-2-4-8-16	6	32	6,25 kVAr	33

Aynı ince adımı eşit kademeyle elde etmek için çok daha fazla kontaktör gerekir. Aşağıdaki grafik bunu gösterir.

Grafik, aynı toplam birim sayısına ulaşmak için eşit kademeli dizilimin oranlı dizilime göre kaç kat fazla kademe istediğini gösteriyor. Veriler yukarıdaki örnek hesaptan gelir.

Hangi durumda kaç kademe seçilir?

Kademe sayısı yükün ne kadar hızlı ve ne kadar geniş aralıkta değiştiğine göre seçilir. Yük sabitse az kademe, yük sık değişiyorsa daha ince adım gerekir.

• Tek vardiya, sabit yük: 1-2-4 ya da 1-1-2-4 çoğunlukla yeterlidir.
• Vardiya geçişlerinde belirgin değişim: 1-1-2-4-8 gibi beş kademe, gündüz ve gece arasındaki farkı daha iyi izler.
• Yük aralığı çok geniş tesisler: Beş-altı kademe ya da ana pano ile alt panoların ayrı kompanzasyonu değerlendirilir.
• Hızlı değişen yükler (kaynak, pres, asansör benzeri): Kontaktörlü kademeler yetişemeyebilir; bu konu ayrı bir yazıda ele alınacak.

Burada önemli bir risk daha var: en küçük kademe, tesisin gece ve hafta sonu minimum yükünden büyükse, boşta kalan yükte kapasitif taraf devreye girebilir. Bu yüzden en küçük kademeyi seçerken en düşük yük dönemine de bakmak gerekir.

Kademe seçerken sınırlar neden önemlidir?

Sınır, sayaçtan okunan oranın aşılmamasıdır. Mevzuata göre 50 kVA ve üzeri tesislerde endüktif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı için sınır %20, kapasitif için %15'tir.

Sınır aşılırsa o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır, yalnızca aşan kısım değil. Kaynak: EPDK, Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar, Madde 13(4) ve 13(5). Birim bedel dönemsel olarak değiştiği için güncel değer için EPDK tarife tablolarına bakın.

Bu yüzden kademe dizilimi iki yönde de düşünülür. Çok az kademe endüktif sınırı aşırır; çok kaba kademe ise yük düştüğünde kapasitif sınıra iter. Kapasitif tarafın ayrıntısı için ayrı bir yazı hazırlanmaktadır.

Pano sipariş etmeden önce kontrol listesi

Aşağıdaki sorulara net cevap verebiliyorsanız teknik şartnameyi güvenle yazdırabilirsiniz.

• Son 12 ayın aktif ve reaktif tüketimi (endüktif ve kapasitif ayrı) elinizde mi?
• Gündüz, gece ve hafta sonu için ortalama ve minimum aktif güç değerleri biliniyor mu?
• Hedef güç faktörü ve toplam kVAr değeri hesaplandı mı?
• En küçük kademe, en düşük yükün altında mı?
• Yük içinde sürücü, UPS ya da harmonik üreten cihaz var mı? Varsa harmonik ölçümü yapıldı mı?
• Kademe dizilimi ve röle ayarı yazılı olarak belgelendi mi?
• Pano sonrası oranlar sayaç verisinden düzenli izlenecek mi?

Sıkça Sorulan Sorular

Kompanzasyon panosunda kaç kademe olmalı?

Çoğu sanayi tesisinde 4-6 kademe yeterlidir. Kademe sayısı, yükün vardiyalara göre ne kadar değiştiğine ve toplam kVAr değerine bağlı olarak belirlenir.

1-1-2-4 dizilimi ne demektir?

Kademelerin güçleri birim güce göre 1, 1, 2 ve 4 katıdır. Örneğin birim 25 kVAr ise kademeler 25, 25, 50 ve 100 kVAr olur ve toplam 200 kVAr'a 25 kVAr adımlarla ulaşılır.

Eşit kademe daha mı iyidir?

Eşit kademe sade ve bakımı kolay olabilir, ancak aynı hassasiyet için daha çok kontaktör gerektirir. Oranlı dizilim aynı adımı daha az kademeyle verir; tercih tesisin yüküne ve bakım alışkanlığına göre yapılır.

Toplam kVAr değerini nasıl bulurum?

Q = P × (tan φ₁ − tan φ₂) formülüyle, mevcut ve hedef güç faktörü kullanılarak bulunur. P değeri için en yüksek yük dönemini kapsayan sayaç ya da analizör verisi kullanılmalıdır.

Kademe seçimi reaktif cezayı tek başına önler mi?

Doğru boyutlandırma önemli bir adımdır, ancak röle ayarı, kondansatör sağlığı ve harmonikler de sonucu etkiler. Oranları sayaç verisinden düzenli izlemek, sorunu fatura gelmeden fark etmeyi sağlar.

Özet

Kademe seçimi, önce toplam kVAr değerini hesaplamak, sonra bu gücü oranlı dizilimle yük profiline uygun adımlara bölmekle yapılır. 1-1-2-4 gibi diziler aynı hassasiyeti daha az kontaktörle verir; en küçük kademe ise en düşük yükü de gözeterek seçilmelidir. Covolt, sayaç verisinden reaktif oranı izleyip sınıra yaklaşıldığında fatura gelmeden haber vererek bu tür cezaları önlemeye yardımcı olur; ayrıntı için reaktif ceza önleme çözümüne bakabilirsiniz.

Son güncelleme: Ocak 2026. Mevzuat ve tarifeler değişebilir; güncel değerler için kaynaklara bakın.