Kompanzasyon uzaktan izleme: röle alarmı ve sayaç verisi birlikte

Kompanzasyon uzaktan izleme, kompanzasyon rölesinin tek tek uyarılarına güvenmek yerine, sayaçtan gelen aktif ve reaktif enerji verisiyle oranı ay içinde takip etmek demektir. Röle panodaki anlık durumu gösterir, ceza ise fatura döneminin toplam oranına göre doğar. Bu yüzden röle sessiz kalırken dönem oranı sınırı aşabilir.

Bu yazıda röle uyarısının neden geç kaldığını, sayaç verisiyle oranın ay içinde nasıl izleneceğini ve alarmın hangi eşikte kurulacağını örnek bir hesapla anlatıyoruz.

Röle alarmı neden geç kalır?

Röle alarmı, panodaki anlık güç faktörüne bakar. Fatura ise dönemin toplamına bakar. İkisi farklı şeyi ölçtüğü için aynı anda aynı sonucu vermez.

Geç kalmanın tipik nedenleri şunlardır:

• Anlık değer, dönem değerini yansıtmaz. Röle gün içinde iyi görünebilir. Gece ve hafta sonu düşük yükte çekilen reaktif, dönem toplamını yukarı çeker.
• Alarm eşiği faturadaki sınırla aynı değildir. Röle genellikle bir güç faktörü hedefine göre ayarlanır. Fatura ise reaktifin aktife oranına bakar.
• Alarmı gören kişi yoktur. Pano odasındaki bir uyarı lambası, vardiya değişiminde ya da hafta sonunda fark edilmeyebilir.
• Arıza sessiz ilerler. Devreden çıkan bir kademe, röle çalışmaya devam ettiği için hemen belli olmaz. Etkisini ay sonunda faturada görürsünüz.

Röle yine de gereklidir. Kademeleri devreye alıp çıkaran odur. Eksik olan, dönem oranını ay içinde gösteren ikinci bir bakıştır.

Reaktif ceza sınırı nedir ve dönem oranı nasıl hesaplanır?

Reaktif oranı, çekilen endüktif reaktif enerjinin (kVArh) aynı dönemde çekilen aktif enerjiye (kWh) bölünmesiyle bulunur. Kurulu gücü 50 kVA ve üzeri tesislerde endüktif sınır %20, kapasitif sınır %15'tir. Bu sınırlar EPDK'nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esaslarının 13. maddesinde yer alır.

Sınır aşıldığında bedel yalnızca aşan kısma değil, o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamına uygulanır. Bu yüzden küçük bir aşım bile faturada beklenenden büyük görünebilir. Birim bedel EPDK tarafından dönemsel olarak yayımlanır; güncel değer için EPDK tarife tablolarına bakın.

Endüktif ve kapasitif oran ayrı ayrı izlenir. Bu yazıda endüktif oranın ay içi takibine odaklanıyoruz. Temel kavramlar için kompanzasyon nasıl çalışır yazısına bakabilirsiniz.

Sayaç verisiyle oran ay içinde nasıl takip edilir?

Ay içi takip, sayacın kümülatif aktif ve reaktif endeksini düzenli aralıkla okuyup dönem başından bu yana oranı hesaplamak demektir. Dağıtım şirketinin okuma değerleri OSOS üzerinden alınabilir. Erişim yolu dağıtım şirketine göre değişir; ayrıntı için OSOS giriş portalı sayfasına bakabilirsiniz.

Adımlar şöyledir:

1. Dönem başındaki aktif (kWh) ve endüktif reaktif (kVArh) endeks değerlerini kaydedin.
2. Haftalık ya da günlük aralıkla yeni endeks değerlerini okuyun.
3. Dönem başından bu yana artışı bulun: güncel endeks eksi dönem başı endeksi.
4. Kümülatif oranı hesaplayın: reaktif artış bölü aktif artış.
5. Aynı hesabı yalnızca son aralık için de yapın. Bu, trendin yönünü gösterir.
6. Kümülatif oranı sınırla karşılaştırın ve kalan payı hesaplayın.

Kalan pay hesabı kritik adımdır. Dönem sonunda %20'nin altında kalmak için toplam reaktifin ne kadar olabileceğini önceden bilirsiniz.

Örnek hesap: ay içinde oran nasıl kayar?

Örnek: 50 kVA üzeri bir tesis, 30 günlük fatura dönemi, haftalık okuma. Değerler anlatım amacıyla seçilmiş varsayımlardır; gerçek bir tesisi göstermez.

Hafta sonu	Aktif (kWh, kümülatif)	Endüktif (kVArh, kümülatif)	Kümülatif oran
1. hafta	30.000	4.500	%15,0
2. hafta	60.000	10.800	%18,0
3. hafta	90.000	19.800	%22,0
4. hafta (dönem sonu)	120.000	28.800	%24,0

Haftalık oranlar daha net bir tablo verir: 1. hafta %15, 2. hafta %21, 3. hafta %30, 4. hafta %30. Kümülatif oran ilk iki hafta sınırın altındadır, 3. haftada %20'yi geçer ve dönem sonunda %24 olur.

Grafik, kümülatif oranın 2. haftadan sonra sınır çizgisine yaklaştığını, 3. haftada çizgiyi aştığını gösterir. Oran, haftalık oran yükseldiği için artmıştır; kümülatif değer yavaş tepki verir.

Buradan çıkan sonuç, kümülatif orana tek başına bakmanın da geç kalabileceğidir. 2. hafta sonunda kümülatif oran %18'dir ve sınırın altındadır. Haftalık oran ise %21'dir ve sınırın üstündedir. Haftalık oran, sorunun başladığını kümülatif orandan bir hafta önce gösterir.

Kalan pay hesabı: son haftada ne kadar reaktif çekilebilir?

Kalan pay, dönem sonu aktif enerjiyle sınır oranının çarpımından, o ana kadar çekilen reaktifin çıkarılmasıyla bulunur. Aynı örnekte 3. hafta sonunda hesap şöyledir:

1. Dönem sonunda beklenen aktif: 120.000 kWh.

2. İzin verilen toplam reaktif: 120.000 × 0,20 = 24.000 kVArh.

3. 3. hafta sonuna kadar çekilen: 19.800 kVArh.

4. Son hafta için kalan pay: 24.000 − 19.800 = 4.200 kVArh.

5. Son haftada 30.000 kWh aktif çekilirse gereken haftalık oran: 4.200 / 30.000 = %14.

6. haftada haftalık oran %30 idi. Dönemi sınırın altında kapatmak için son haftada oranın %14'e inmesi gerekir. Bu, kademelerin gözden geçirilmesi gereken bir işarettir. Aynı hesap 2. hafta sonunda yapılsaydı ihtiyaç çok daha küçük bir düzeltmeyle karşılanabilirdi.

İkinci grafik, her haftanın haftalık oranını sınırla birlikte gösterir. Eşik aşımı 2. haftada başlar. Ay içi takibin değeri, düzeltme için hâlâ vakit varken bu işareti görmektir.

Kümülatif oran tek karardır; haftalık oran ise erken uyarıdır. İkisini birlikte izlemek gerekir.

Alarm hangi eşikte kurulmalı?

Alarm eşiği, fatura sınırından daha düşük ve kademeli olmalıdır. Sınırın hemen altında kurulan bir alarm, düzeltme için zaman bırakmaz.

Önerilen yaklaşım şöyledir:

Alarm	Neye bakar	Örnek eşik
Ön uyarı	Haftalık oran	Sınırın altında bir pay bırakan eşik, örneğin %17
Sınır uyarısı	Kümülatif oran	%20'ye yaklaşıldığında
Kalan pay uyarısı	Dönem sonuna kalan izin	Kalan pay haftalık ortalama reaktifin altına düştüğünde

Eşik değerleri tesisin yük profiline göre ayarlanır. Yukarıdaki %17 yalnızca örnektir. Vardiya düzeni, gece yükü ve mevsim değiştikçe haftalık oranın seyri de değişir.

Alarmın kime gideceği de eşik kadar önemlidir. Uyarı, panoya bakabilecek bakım sorumlusuna ve oranı takip eden enerji sorumlusuna ulaşmalıdır. Hafta sonu ve vardiya dışı saatlerde de karşılanabilmelidir.

Kontrol listesi: röle ve sayaç verisini birlikte okumak

Aşağıdaki liste ay içi takibin temelini oluşturur.

• Röle hedef değerinin, fatura sınırıyla uyumlu olup olmadığını kontrol edin.
• Dönem başı aktif ve reaktif endekslerini kaydedin.
• Haftalık oranı ve kümülatif oranı ayrı ayrı hesaplayın.
• Dönem sonu aktif tüketimi için gerçekçi bir tahmin yapın ve kalan payı bulun.
• Gece, hafta sonu ve tatil günlerindeki oranı ayrıca inceleyin.
• Devrede olmayan kademeleri belirlemek için kondansatör akımlarını ve kademe durumunu periyodik kontrol edin.
• Alarmın hafta sonu kime ulaştığını netleştirin.
• Oranın sınırı aştığı dönemlerde faturadaki reaktif satırıyla sayaç verisini karşılaştırın.

Fatura sonrası itiraz ya da iade konusu için reaktif ceza iptali ve para iadesi yazısı yol gösterir. Fatura satırlarını bir arada okumak için elektrik faturası okuma rehberi işinize yarar.

Sıkça Sorulan Sorular

Röle varsa uzaktan izlemeye gerek var mı?

Röle kademeleri yönetir ama dönem oranını göstermez. Fatura dönem toplamına göre hesaplandığı için ay içinde oranı ayrıca izlemek, rölenin çalıştığı durumda bile sınır aşımını önceden görmenizi sağlar.

Reaktif oran ay içinde ne sıklıkla kontrol edilmeli?

Haftalık kontrol çoğu tesis için başlangıç olarak yeterlidir. Yükü hızlı değişen ya da vardiya düzeni sık değişen tesislerde günlük bakmak daha güvenlidir. Ay sonuna yaklaşıldıkça aralığı sıklaştırmak mantıklıdır.

Oran sınırı aşarsa yalnızca aşan kısım mı faturalanır?

Hayır. Sınır aşıldığında o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır. Bu nedenle sınıra yaklaşıldığını ay içinde görmek, dönem sonunu beklemekten daha değerlidir.

Sayaç verisine nereden ulaşılır?

Okuma verileri dağıtım şirketinin OSOS sistemi üzerinden alınır. Erişim yöntemi dağıtım şirketine göre değiştiği için ilgili şirketin yönergesine bakmak gerekir. Veriye ulaşım için OSOS giriş portalı sayfası bir başlangıç noktasıdır.

Özet

Röle anlık durumu, fatura ise dönem toplamını görür. Ay içinde haftalık ve kümülatif oranı birlikte izlemek, düzeltme için vakit varken sınır aşımını fark etmenizi sağlar. Kalan pay hesabı, dönem sonuna kadar ne kadar reaktif çekilebileceğini önceden gösterir.

Covolt'un reaktif oran alarmı, sınır aşımını fatura gelmeden haber verir; reaktif ceza önleme çözümüne bakarak kendi tesisinizde nasıl çalıştığını görebilirsiniz.

Son güncelleme: Kasım 2026. Mevzuat ve tarifeler değişebilir; güncel değerler için kaynaklara bakın.