Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları nedir? İşletmeler için sade anlatım

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları, bir işletmenin sera gazı salımını kaynağına göre üç gruba ayıran sınıflandırmadır. Kapsam 1 işletmenin kendi yaktığı yakıttan, Kapsam 2 satın aldığı elektrik ve ısıdan, Kapsam 3 ise tedarik zinciri ve ürünün kullanımından gelen dolaylı salımlardan oluşur. Elektrik bu yüzden Kapsam 2'de yer alır: salım santralde olur, ama sayaçtan geçen tüketim sizin verinizdir.

Bu ayrım, Sera Gazı Protokolü'nün (GHG Protocol) Kurumsal Standardı'na dayanır. Müşteri anketleri, sürdürülebilirlik raporları ve ihracat süreçleri aynı dili kullandığı için üç kapsamı doğru ayırmak, hangi verinin kimden toplanacağını da belirler.

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonu nedir?

Kapsam 1, 2 ve 3, GHG Protocol'ün bir kurumun sera gazı salımlarını üç gruba ayırdığı sınıflandırmadır. Kapsam 1, sahip olunan ya da kontrol edilen kaynaklardan gelen doğrudan salımlardır. Kapsam 2, satın alınan enerjinin üretiminden kaynaklanan dolaylı salımlardır. Kapsam 3 ise raporlayan kurumun değer zincirinde oluşan, Kapsam 2'ye girmeyen diğer tüm dolaylı salımlardır.

Üç kapsam birbirini dışlar. Bir şirketin Kapsam 3 envanteri, Kapsam 1 ve 2 envanterinde zaten sayılan salımları içermez. Böylece aynı salım iki kez sayılmaz.

Yukarıdaki grafik üç kapsamın işletme açısından nasıl ayrıştığını gösteren kavramsal bir şemadır. Sayısal değer içermez; yalnızca hangi kaynağın hangi kapsama girdiğini özetler.

Kapsam 1: doğrudan emisyon nedir?

Kapsam 1, işletmenin sahip olduğu ya da yönettiği kaynaklardan çıkan doğrudan sera gazı salımı demektir. Kazan ve filo araçları gibi şirket varlıklarında yakılan yakıt ile tesis içi üretim süreci salımları bu gruba girer.

Bir fabrika için tipik örnekler şunlardır:

• Buhar kazanında ya da fırında yakılan doğal gaz, kömür veya fuel oil
• Şirkete ait forklift, kamyon ve servis araçlarında yakılan yakıt
• Üretim sürecinin kendisinden çıkan proses salımları
• Klima ve soğutma ekipmanlarından kaçan sera gazları

Ayırıcı soru basittir: Yakıtı kendi tesisinizde ya da kendi aracınızda mı yakıyorsunuz? Cevap evetse Kapsam 1'dir.

Kapsam 2: satın alınan elektrik neden dolaylı sayılır?

Kapsam 2, işletmenin satın aldığı elektrik, buhar, ısıtma ve soğutmanın üretiminden doğan dolaylı salımdır. GHG Protocol'e göre Kapsam 2, şirketin tükettiği satın alınmış elektrik, buhar, ısıtma veya soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı salımları kapsar.

Elektrik neden dolaylı sayılır? Çünkü salım sizin bacanızdan değil, elektriği üreten santralin bacasından çıkar. Ama o elektriği siz talep edip tüketirsiniz. Kapsam 2 sayaçta sona erer. Sayacın bu yanında kalan her kilovatsaat sizin verinizdir.

Bu yüzden Kapsam 2 hesabının ham maddesi, faturadaki ve sayaçtaki kWh değeridir. Hesabın ayrıntısı bu yazının konusu değildir; karbon salımı takibi çözümümüz tüketim verisini bu amaçla düzenler.

Kapsam 3: değer zinciri emisyonu nedir?

Kapsam 3, işletmenin faaliyetlerinin sonucu olan ama kendi kontrolündeki kaynaklardan çıkmayan, tedarik zinciri boyunca oluşan dolaylı salımlardır. Bu salımlar hem yukarı akış (upstream) hem aşağı akış (downstream) salımlarını içerir. GHG Protocol, bu değer zinciri salımlarını on beş Kapsam 3 kategorisinde toplar; sekizi yukarı akış, yedisi aşağı akıştır.

Fabrika örnekleri:

• Satın alınan hammadde ve ambalajın üretimi
• Tedarikçilerin ve nakliyecilerin taşıma faaliyetleri
• İş seyahatleri ve çalışanların işe gidiş gelişi
• Satılan ürünün müşteride kullanımı ve ömür sonu bertarafı

Kapsam 3 genellikle en geniş ve ölçmesi en zor gruptur. Kapsam 3 salımlarını ölçmek ve izlemek çok daha zordur. Veri çoğunlukla işletmenin dışındadır.

Üç kapsam yan yana nasıl ayrılır?

Üç kapsam, salımın kimin kontrolünde ve nerede oluştuğuna göre ayrılır. Aşağıdaki tablo ayrımı fabrika örnekleriyle özetler.

Kapsam	Salım nerede oluşur?	Fabrika örneği	Veri kimden alınır?
Kapsam 1	İşletmenin kendi tesisinde ve araçlarında	Kazan ve fırın yakıtı, şirket araçları	Yakıt faturaları, sayaç ve depo kayıtları
Kapsam 2	Elektrik üreten santralde	Şebekeden satın alınan elektrik	Elektrik faturası ve sayaç verisi
Kapsam 3	Tedarik zincirinde ve ürünün kullanımında	Hammadde, nakliye, iş seyahati	Tedarikçiler, nakliyeciler, satış verisi

Ayrımda tek bir kural yeterlidir: önce Kapsam 1'e bakın, sonra satın aldığınız enerjiyi Kapsam 2'ye ayırın, geri kalan her şey Kapsam 3'tür.

Hangi veri kimden toplanır? Kontrol listesi

Her kapsamın verisi farklı bir kişi ya da birimden gelir. Süreci başlatırken aşağıdaki listeyi kullanabilirsiniz.

1. Kapsam 1 için: Bakım ve tesis birimlerinden kazan, fırın ve jeneratör yakıt tüketimini; lojistikten şirket araçlarının yakıt kayıtlarını isteyin.
2. Kapsam 2 için: Enerji sorumlusundan ya da mali işlerden aylık elektrik tüketimini (kWh) alın. Faturadaki değerle sayaç verisi uyumlu olmalıdır.
3. Kapsam 3 için: Satın alma biriminden en çok harcama yapılan tedarikçileri ve alınan malzeme miktarlarını; lojistikten dış nakliye bilgilerini toplayın.
4. Hepsi için: Raporlama yılını (örneğin 1 Ocak - 31 Aralık) ve tesis sınırlarını baştan yazın. Her yıl aynı sınırla ölçmek, yıllar arası karşılaştırmayı mümkün kılar.

Kapsam 2'de veri kaynağı en nettir: elektrik tüketimi zaten aylık ölçülür ve faturalanır. Bu nedenle çoğu işletme sayma işine buradan başlar.

Hangi kapsam zorunludur?

Zorunluluk, işletmenin hangi mevzuata ya da müşteri talebine tabi olduğuna göre değişir. GHG Protocol bir mevzuat değil, gönüllü bir hesaplama standardıdır. Türkiye'de sera gazı raporlama yükümlülüğü, ilgili yönetmelikte listelenen faaliyetleri yürüten tesisleri kapsar. Kendi durumunuz için güncel yönetmelik metnine ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı duyurularına bakın: Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelik.

Zorunlu bir listede olmasanız da müşterileriniz tedarikçilerinden karbon verisi isteyebilir. Bu durumda sizin Kapsam 1 ve 2 verileriniz, müşterinizin Kapsam 3 hesabına girer. Bir şirketin Kapsam 3 envanteri, diğer şirketlerin Kapsam 1, 2 ve 3 salımlarını içerir.

Yenilenebilir elektrik Kapsam 2'yi nasıl etkiler?

Kapsam 2 hesabında elektriğin hangi kaynaktan geldiği önemlidir. Yenilenebilir kaynaktan üretildiği belgelenen elektrik, Kapsam 2 raporlamasında ayrıca gösterilebilir. Bu belgelendirme için kullanılan araçlardan biri enerji sertifikalarıdır; ayrıntı için I-REC sertifikası sayfamıza ve I-REC sertifikası nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Sertifikanın Kapsam 2 hesabında nasıl sayıldığı, kullanılan raporlama çerçevesine bağlıdır. Bu nedenle hesaplamaya başlamadan önce raporu kimin okuyacağını (müşteri, banka, denetçi) netleştirmek gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları arasındaki fark nedir?

Fark, salımın kimin kontrolünde oluştuğudur. Kapsam 1 işletmenin kendi kaynaklarından çıkan doğrudan salımdır. Kapsam 2 satın alınan elektrik ve ısının üretiminden, Kapsam 3 ise tedarik zinciri ve ürün kullanımından gelen dolaylı salımdır.

Elektrik neden Kapsam 1'de değil de Kapsam 2'de sayılır?

Elektriğin salımı sizin tesisinizde değil, elektriği üreten santralde oluşur. Siz yalnızca satın alıp tüketirsiniz. Bu yüzden elektrik, GHG Protocol'de satın alınan enerji olarak Kapsam 2'ye girer. Kendi jeneratörünüzde yaktığınız yakıt ise Kapsam 1'dir.

Küçük bir işletme Kapsam 3'ü hesaplamak zorunda mı?

Kapsam 3 hesabı genellikle gönüllüdür ve zorunluluk mevzuata ya da müşteri talebine bağlıdır. Çoğu işletme önce Kapsam 1 ve 2'yi hesaplar, çünkü verisi kendi elindedir. Kapsam 3'ü ise en önemli birkaç kategoriyle başlatmak yaygın bir yoldur.

Kapsam 2 için hangi veri gerekir?

Temel veri, raporlama dönemindeki elektrik tüketimidir (kWh). Bu veri elektrik faturasında ve sayaç kayıtlarında bulunur. Birden fazla tesis varsa her tesisin tüketimi ayrı ayrı toplanmalıdır.

Özet

Kapsam 1 doğrudan yakılan yakıtı, Kapsam 2 satın alınan elektriği ve ısıyı, Kapsam 3 ise tedarik zincirini ve ürünün kullanımını kapsar. Elektrik, salımı santralde oluştuğu için Kapsam 2'dedir ve verisi sayaçtan gelir. Hangi verinin kimden toplanacağını baştan belirlemek, raporlamayı kolaylaştırır.

Tüketim verinizi Kapsam 2 hesabına hazır hâle getirmek için karbon salımı takibi sayfamıza bakabilirsiniz.

Son güncelleme: Temmuz 2026. Mevzuat ve tarifeler değişebilir; güncel değerler için kaynaklara bakın.