Reaktif enerji sınırı aşılınca fatura neden bir anda değişir?

Bir ay reaktif satırı faturada yok, ertesi ay belirgin bir tutarla karşınıza çıkıyor. Tüketim aşağı yukarı aynı, üretim düzeni aynı, ama fatura değişmiş.

Bunun nedeni çoğu zaman reaktif enerji sınırının aşılmasıdır. Kural kademeli değil, eşiğe bağlıdır. Bu yazıda sınırların ne olduğunu, "tamamı faturalanır" ifadesinin ne anlama geldiğini ve kompanzasyonun neden ay içinde izlenmesi gerektiğini sade biçimde anlatıyoruz.

Reaktif enerji nedir?

Elektrik şebekesinden iki tür enerji çekilir. Aktif enerji işi yapan, yani motoru döndüren, ısıtan, aydınlatan enerjidir. Reaktif enerji ise motor, trafo gibi cihazların manyetik alanını kurmak için gidip gelen enerjidir. İş yapmaz ama şebekeyi yükler.

İki türü vardır:

• Endüktif reaktif enerji: Motorlar, trafolar, balastlı aydınlatma gibi yüklerden kaynaklanır. Fabrikalarda en sık görülen türdür.
• Kapasitif reaktif enerji: Kondansatör grupları ya da kompanzasyon sistemi gereğinden fazla devrede kaldığında, özellikle yük düştüğünde ortaya çıkar.

Kompanzasyon panosu, endüktif yükü dengelemek için kondansatör devreye alır. Yük azaldığında kondansatörler devrede kalırsa denge bu kez kapasitif tarafa kayar. Yani sorun yalnızca "kompanzasyon yok" durumunda değil, "kompanzasyon fazla" durumunda da çıkabilir.

Sınırlar neler?

EPDK Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar'ın 13. maddesi bu sınırları belirler. 50 kVA ve üzeri tesislerde:

• Endüktif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı için sınır %20'dir (Madde 13(4)).
• Kapasitif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı için sınır %15'tir (Madde 13(5)).

Oran şöyle okunur: Dönem boyunca ölçülen reaktif enerji, aynı dönemde ölçülen aktif enerjiye bölünür. Sonuç sınırın altındaysa reaktif bedeli oluşmaz. Üstündeyse devreye aşağıdaki kural girer.

"Tamamı faturalanır" ne demek?

Burası faturanın bir anda değişmesinin asıl nedenidir. Sınır aşıldığında yalnızca aşan kısım değil, o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır.

Bunu bir eşik gibi düşünmek gerekir:

• Oran sınırın hemen altındaysa reaktif satırı sıfırdır.
• Oran sınırı biraz aşarsa satır, ölçülen reaktif enerjinin tamamı üzerinden oluşur.

Yani oranın %19,5'ten %20,5'e çıkması, farkı yarım puan olsa bile faturada "sıfırdan bir tutara" geçiş yaratabilir. Fatura bu yüzden kademeli artmaz, bir anda değişir.

Bu, dağıtım şirketinin bir hatası değildir. Mevzuatın tanımladığı, oran sınırı aşılınca devreye giren bir uygulamadır.

Oran neden bir ay aşılıp ertesi ay aşılmaz?

Oran dönem toplamından hesaplandığı için, ay içindeki küçük değişimler sonucu etkileyebilir. Sahada sık görülen nedenler:

• Yük profili değişir. Bir hat durur, motorlar kısmi yükte çalışır. Aktif enerji düşer, reaktif aynı kalırsa oran yükselir.
• Kompanzasyon kademeleri arızalanır. Bir kondansatör grubu ya da kontaktör devre dışı kalır. Panoda uyarı olmayabilir, fark ancak faturada görülür.
• Hafta sonu ve gece yükü. Tesis düşük yükle çalışırken kondansatörler devrede kalırsa kapasitif taraf devreye girer.
• Mevsim ve üretim planı. Üretimin düştüğü aylarda aktif enerji azalır; oran aynı reaktif seviyesiyle daha yüksek çıkar.

Bu son madde, tüketimin dalgalandığı tesislerde önemlidir. Örneğin Eylül ayında 140.175 kWh tüketen bir tesiste, bir önceki aya göre aktif tüketim %21 düşmüşse (Ağustosta 177.402 kWh), reaktif enerji aynı kalsa bile oran yukarı gider. Burada reaktif değeri örneklemiyoruz; yalnızca paydanın küçülmesinin oranı nasıl etkilediğini gösteriyoruz.

Kompanzasyon neden ay içinde izlenmeli?

Faturayı ay kapandıktan sonra görmek, sorunu düzeltmek için geç kalmak demektir. Çünkü oran dönem toplamından hesaplanır ve o dönem bitmiştir.

Ay içinde izlemenin üç somut faydası vardır:

1. Oranın gidişatı görülür. Ayın ortasında oran sınıra yaklaşıyorsa, dönem bitmeden müdahale etme şansı vardır.
2. Endüktif ve kapasitif taraf ayrı izlenir. İki sınır farklıdır (%20 ve %15). Biri düzelirken diğerine geçmek mümkündür.
3. Arıza erken fark edilir. Devreden çıkmış bir kademe, fatura gelmeden günler önce oranın yükselmesinden anlaşılabilir.

Covolt bu noktada sayaç verisinden reaktif oranını ay içinde takip eder ve sınıra yaklaşıldığında fatura gelmeden haber verir. Kararı işletme verir; oranı hesaplamak ve eşiğe yaklaşıldığını göstermek Covolt'un işidir.

Faturada nereye bakılır?

Reaktif konusunu faturada kontrol ederken şu satırlara bakın:

• Reaktif enerji bedeli satırı var mı? Önceki aylarda yoksa ve bu ay varsa, oran sınırı aşılmış olabilir.
• Endüktif mi, kapasitif mi? Satırın hangi türe ait olduğuna bakın. Çözüm yolu ikisinde farklıdır.
• Dönem aktif tüketimi. Aktif tüketim düşmüşse oran yükselmiş olabilir.
• Sözleşme gücü (kVA). 50 kVA ve üzeri tesisler bu sınırların kapsamındadır.
• Önceki aylarla karşılaştırma. Satırın ilk ortaya çıktığı ayı belirleyin; o ay yük ya da kompanzasyon tarafında ne değiştiğini sorun.
• Sayaç endeksleri. Aktif, endüktif ve kapasitif endeksleri yan yana koyup oranı kendiniz hesaplayabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Reaktif enerji sınırı kimler için geçerli?

Bu yazıda anlatılan %20 endüktif ve %15 kapasitif sınırlar 50 kVA ve üzeri tesisler için geçerlidir. Dayanak, EPDK Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar'ın 13. maddesidir. Tesisinizin kapsamını sözleşme gücünüzden ve abone grubunuzdan doğrulayın.

Sınırı az aşarsam yalnızca fazla kısım mı faturalanır?

Hayır. Sınır aşıldığında o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır. Bu nedenle sınırın hemen üstünde bile fatura belirgin biçimde değişebilir.

Kompanzasyon panom varsa neden yine reaktif bedeli çıkıyor?

Pano olması oranın sınır altında kalacağını garanti etmez. Devre dışı kalmış kademeler, düşük yükte devrede kalan kondansatörler ya da değişen yük profili oranı sınırın üstüne taşıyabilir. Kapasitif tarafın sınırı (%15) daha düşük olduğu için fazla kompanzasyon da sorun yaratabilir.

Bu fark dağıtım şirketinin hatası mıdır?

Genellikle değildir. Reaktif bedeli, ölçülen değerlerin mevzuattaki sınırlarla karşılaştırılmasıyla oluşur. Önce kendi sayaç verinizden oranı hesaplamak, sonra gerekirse sorunun kaynağını ayrıca incelemek doğru sıradır.

Kapanış

Reaktif bedeli, kademeli artan bir kalem değil, eşiğe bağlı bir kalemdir. Eşik aşıldığında ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır; bu yüzden fatura bir anda değişir. Oranı ay içinde izlemek, eşiğe yaklaşıldığında dönem kapanmadan harekete geçmeyi mümkün kılar.

Son faturanızı birlikte inceleyelim. Ücretsiz analiz için covolt.com.tr