Al ya da öde nedir? Elektrik tedarik sözleşmesinde riskler

Al ya da öde nedir sorusunun kısa cevabı şudur: tedarikçiden belirli bir miktarda elektrik almayı taahhüt etmeniz, o miktarı tüketmeseniz bile bedelini ödemeniz demektir. İngilizce adıyla "take or pay" olarak da geçer. Sanayi tesislerinde tüketim mevsime ve üretime göre değiştiği için bu madde, birim fiyattan bağımsız bir maliyet kalemine dönüşebilir.

Bu yazıda maddenin nasıl çalıştığını, taahhüt altında kalınca maliyetin nasıl değiştiğini örnek bir hesapla ve sözleşmede hangi noktaların konuşulabileceğini anlatıyoruz. Hukuki görüş değildir; kendi sözleşmenizdeki ifade belirleyicidir.

Al ya da öde maddesi nedir?

Al ya da öde maddesi, sözleşmede yazılı asgari alım miktarının altında kalınması hâlinde eksik kalan miktarın bedelinin yine de tüketiciden talep edilmesi demektir. Asgari miktar aylık, dönemlik ya da yıllık tanımlanabilir. Bedel, eksik kWh'in sözleşme fiyatıyla çarpılması ya da sözleşmede ayrıca belirlenen bir oranla hesaplanması biçiminde olabilir.

Bu madde elektrik tedarik sözleşmelerinde her zaman bulunmaz. Bulunduğunda genellikle "asgari tüketim taahhüdü", "minimum çekiş" ya da "taahhüt edilen miktar" gibi başlıklarla geçer. Başlık farklı olsa da etkisi aynıdır: tüketim düşünce birim maliyet yükselir.

Cezai şart ile al ya da öde aynı şey midir?

Hayır. Cezai şart, sözleşmenin süresinden önce feshedilmesi gibi bir ihlale bağlanan tutardır. Al ya da öde ise sözleşme devam ederken, her ölçüm döneminde işleyebilen bir alım yükümlülüğüdür.

Fark pratikte önemlidir. Cezai şart tek seferlik bir olaydır. Al ya da öde ise tesis üretimi düştüğünde, bakım duruşunda ya da tatil döneminde sessizce faturaya girebilir. Sözleşmeyi okurken ikisini ayrı başlıklarda aramak gerekir. Genel sözleşme kontrolü için elektrik sözleşmesinde önemli noktalar yazımıza da bakabilirsiniz.

Mevzuat bu maddeyi sınırlıyor mu?

Sanayi tesislerinin çoğu için mevzuat doğrudan bir üst sınır koymaz; kapsam tüketim miktarına göre değişir. Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği'nin ikili anlaşmaya ilişkin üçüncü bölümü, yıllık tüketimi 100.000 kWh'ın altında olan serbest tüketicilerle tedarikçiler arasındaki ikili anlaşmaları kapsar.

Bu kapsamdaki tüketiciler için ceza koşulu ancak haksız fesih işlemleri için kararlaştırılabilir ve ödenecek cayma bedeli ya da ceza koşulu, son 12 aylık tüketim toplamı ile fesih tarihindeki fiyata göre hesaplanan tutarın yüzde 10'unu geçemez. Yıllık tüketimi 100.000 kWh'ın üzerinde olan bir fabrikada bu koruma çerçevesi uygulanmaz. Orada al ya da öde hükmü, süre ve ceza düzeni büyük ölçüde sözleşmeyle belirlenir. Kendi durumunuz için güncel metne mevzuat.gov.tr üzerinden bakmanızı öneririz.

Taahhüt altında kalınca maliyet nasıl hesaplanır?

Maliyet etkisi, eksik kalan kWh'in sözleşme fiyatıyla çarpılıp o ayın faturasına eklenmesiyle hesaplanır. Adım adım örnek:

Örnek: Eylül ayında 140.175 kWh tüketen bir tesis düşünelim. Marjlı PTF birim fiyatı 3,0117 TL/kWh olsun. Sözleşmede aylık asgari alım 126.000 kWh yazsın (yaklaşık Eylül tüketiminin yüzde 90'ı). Eksik miktar tam birim fiyattan bedellendirilsin. Bu bir varsayımdır; gerçek sözleşmeler farklı oran öngörebilir.

1. Taahhüt bedeli: 126.000 × 3,0117 = 379.474,20 TL.
2. Tüketim 100.000 kWh olursa eksik: 126.000 − 100.000 = 26.000 kWh.
3. Fiilen tüketilen enerjinin bedeli: 100.000 × 3,0117 = 301.170 TL.
4. Eksik miktarın bedeli: 26.000 × 3,0117 = 78.304,20 TL.
5. Ödenen toplam: 301.170 + 78.304,20 = 379.474,20 TL. Yani taahhüt altında kalınan her ayda ödeme taahhüt bedelinde sabitlenir.
6. Fiili birim maliyet: 379.474,20 / 100.000 ≈ 3,7947 TL/kWh.

Aylık tüketim	Taahhüt altı fark	Ödenen tutar	Fiili birim maliyet
140.175 kWh	Yok	≈ 422.165 TL	3,0117 TL/kWh
126.000 kWh	Yok	379.474,20 TL	3,0117 TL/kWh
100.000 kWh	26.000 kWh	379.474,20 TL	≈ 3,7947 TL/kWh
80.000 kWh	46.000 kWh	379.474,20 TL	≈ 4,7434 TL/kWh

Tüketim 80.000 kWh'e indiğinde sözleşme fiyatı değişmemiştir, ancak her kWh'in fiili maliyeti yaklaşık yüzde 57 artmıştır (4,7434 / 3,0117). Fatura "fiyat arttı" gibi görünür; oysa sebep taahhüt yapısıdır. Bu yüzden fatura artışında tüketime, birim fiyata ve sözleşmeye birlikte bakmak gerekir.

Grafik, aynı taahhüt altında tüketim düştükçe kWh başına fiili maliyetin nasıl yükseldiğini gösterir.

Mevsimsel dalgalanma taahhüdü nasıl etkiler?

Tüketimi mevsime göre değişen tesislerde en sık risk, taahhüdün aylık ölçülmesidir. Örnek tesisin Kasım 2025 – Ekim 2026 tüketimi (bin kWh) şöyledir: Kas 101, Ara 158, Oca 166, Şub 132, Mar 132, Nis 163, May 119, Haz 181, Tem 189, Ağu 177,4, Eyl 140,2, Eki 129,6. Yıllık toplam 1.788,2 bin kWh'tir.

Aylık 126 bin kWh taahhüdüyle Kasım (25 bin kWh eksik) ve Mayıs (7 bin kWh eksik) taahhüdün altında kalır. Toplam eksik 32 bin kWh eder; 3,0117 TL/kWh örnek fiyatla ≈ 96.374 TL. Aynı taahhüt yıllık toplam üzerinden ölçülseydi, 12 × 126 = 1.512 bin kWh'e karşılık 1.788,2 bin kWh tüketildiği için eksik doğmazdı.

Grafik, aynı yıllık tüketimin aylık ölçümde iki ayda taahhüt altına düştüğünü gösterir. Ölçüm periyodu, madde metninin en az tarife kadar önemli bir parçasıdır.

Sözleşmede hangi noktalar müzakere edilebilir?

Müzakere edilebilecek başlıklar genellikle sınırlıdır ama etkisi büyüktür. Pazarlık sırası tesise göre değişir; aşağıdaki liste bir başlangıç noktasıdır:

• Ölçüm periyodu: Aylık yerine çeyreklik ya da yıllık toplam.
• Taahhüt seviyesi: Geçmiş 12 aylık tüketimin en düşük aylarına göre belirlenmiş makul bir eşik.
• Bedelleme oranı: Eksik miktarın tam fiyat yerine daha düşük bir oranla bedellendirilmesi.
• Telafi hakkı: Eksik miktarın sonraki dönemde fazla tüketimle mahsup edilebilmesi.
• Mücbir sebep ve planlı duruş: Bakım, yangın, üretim hattı durması gibi durumların muafiyet olarak yazılması.
• Tesis değişikliği: Kapasite artışı, azalışı ya da GES devreye alınması hâlinde taahhüdün yeniden gözden geçirilmesi.
• Süre ve çıkış: Sözleşme süresi, erken fesih koşulları ve cezai şart tutarı.

Fiyat yapısını (sabit fiyat ya da PTF + marj) karşılaştırırken bu maddeleri de teklifin parçası olarak değerlendirmek gerekir. Düşük marjlı bir teklif, sert bir taahhüt maddesiyle toplamda pahalı olabilir.

Sözleşme imzalamadan önce kontrol listesi

Bu liste, teklifi okurken tek tek işaretlenebilecek sorulardan oluşur:

1. Asgari alım miktarı var mı? Varsa aylık mı, dönemlik mi, yıllık mı?
2. Eksik miktar hangi fiyatla bedellendiriliyor?
3. Geçmiş 12 aylık tüketim taahhüdü karşılıyor mu? En düşük ay taahhüdün altında mı?
4. Planlı bakım, tatil ve üretim durması için muafiyet var mı?
5. GES, kapasite artışı ya da tesis taşıma gibi değişikliklerde taahhüt yeniden düzenlenebiliyor mu?
6. Erken fesih ve cezai şart tutarı nasıl hesaplanıyor?
7. Fatura üzerinde taahhüt altı bedeli ayrı satır olarak görünüyor mu?

Son maddeye özellikle dikkat edin. Taahhüt altı bedeli ayrı satır olarak yazılmıyorsa, fiyat artmış gibi görünür ve nedeni fark edilmez. Fatura satırlarını okumak için elektrik faturası doğrulama yazımız yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Al ya da öde maddesi her elektrik sözleşmesinde olur mu?

Hayır. Bazı sözleşmelerde hiç yoktur, bazılarında "asgari tüketim" ya da "taahhüt edilen miktar" gibi başka bir adla geçer. Teklifi alırken bu ifadeyi özellikle aramak gerekir.

Taahhüt altında kalırsam ne kadar öderim?

Sözleşmeye bağlıdır. Örnekteki gibi eksik miktar tam fiyattan bedellendirilebilir ya da daha düşük bir oranla hesaplanabilir. Hesaplama yöntemi sözleşmede açık yazmıyorsa yazılı olarak sorulmalıdır.

Cezai şartın yasal bir üst sınırı var mı?

Yıllık tüketimi 100.000 kWh'ın altındaki serbest tüketiciler için yönetmelikte son 12 aylık tüketim bedelinin yüzde 10'u sınırı bulunur. Daha yüksek tüketimli tesislerde bu çerçeve doğrudan uygulanmaz ve düzen sözleşmeyle belirlenir. Durumunuz için hukuk danışmanınıza ya da EPDK'ya başvurmanız doğru olur.

Al ya da öde ile sözleşme gücü aynı şey midir?

Hayır. Sözleşme gücü kW cinsinden talep seviyesidir ve aşım bedeliyle ilgilidir. Al ya da öde ise kWh cinsinden enerji alım taahhüdüdür. İkisi farklı faturalama mantığına sahiptir; ayrıntı için demand ve sözleşme gücü yazımıza bakabilirsiniz.

Sonuç

Al ya da öde maddesi, tüketim taahhüdün altına düştüğünde birim fiyatı değiştirmeden fiili maliyeti yükseltir. Etkiyi belirleyen üç şey vardır: taahhüt seviyesi, ölçüm periyodu ve eksik miktarın bedelleme yöntemi. Mevzuat sınırı yalnızca 100.000 kWh altı tüketimde belirgin olduğundan, sanayi tesislerinde asıl korunma sözleşme metnini imzadan önce okumaktır.

Teklifinizi kendi tüketim geçmişiniz üzerinden test etmek için tarife danışmanlığı sayfamıza göz atabilirsiniz.

Son güncelleme: Kasım 2026. Mevzuat ve tarifeler değişebilir; güncel değerler için kaynaklara bakın.